We kennen het allemaal, AI. Wat je vooral kent is de chatbot zoals ChatGPT. Maar je heb nog meer varianten van AI. En die vormen een steeds groter probleem. Sinds het begin van de coronapandemie en de quarantaines is het gebruik van AI flink toegenomen. Dit komt onder andere doordat jongeren meer tijd online doorbrengen op platforms zoals sociale media, games, chatbots, streamingdiensten en andere online apps. Vooral platforms als TikTok, Instagram, YouTube en Snapchat zijn de laatste jaren erg populair geworden en spelen een grote rol in het dagelijks leven van jongeren. Hoewel deze technologie veel voordelen heeft en voor veel dingen handig kan zijn, zitten er ook nadelen aan. Een van de grootste zorgen, vooral bij ouders, is dat AI kan bijdragen aan verslavingen aan sociale media en andere onlineactiviteiten bij kinderen en jongeren.
AI wordt vaak gebruikt om de aandacht van gebruikers zo lang mogelijk vast te houden. Door gegevens te verzamelen kan AI voorspellen wat iemand interessant vindt en vervolgens gepersonaliseerde content laten zien. Hierdoor blijven gebruikers vaak langer actief op een platform. Bij kinderen en jongeren, van wie de hersenen nog volop in ontwikkeling zijn, kan dit extra gevolgen hebben. Te veel gebruik van sociale media, waarbij AI een belangrijke rol speelt, kan leiden tot sociale achterstand, concentratieproblemen, slaapproblemen en problemen in persoonlijke ontwikkeling.
“We geven onze kinderen als het ware drugs en verwachten vervolgens dat ze er op een gezonde manier mee omgaan. Dat is vrijwel onmogelijk.” – Janine de Ridder, Stichting Kikid.
Wat is een sociale media-verslaving?
Een sociale media-verslaving ontstaat meestal niet van de ene op de andere dag, maar ontwikkelt zich geleidelijk. Er is sprake van een verslaving wanneer iemand een sterke behoefte voelt om steeds opnieuw sociale media te gebruiken. Zelfs wanneer dit negatieve gevolgen heeft voor bijvoorbeeld school, sociale contacten, slaap of gezondheid, blijft het moeilijk om de telefoon weg te leggen.
Vooral kinderen en jongeren zijn hier gevoelig voor. Hun hersenen zijn namelijk nog volop in ontwikkeling. Het gedeelte van de hersenen dat verantwoordelijk is voor zelfcontrole en het maken van verstandige keuzes is pas rond het 25e levensjaar volledig ontwikkeld. Daardoor vinden kinderen het vaak lastiger om hun schermtijd te beperken.
Kenmerken van een sociale media-verslaving zijn onder andere het constant controleren van meldingen, bang zijn om iets te missen (FOMO), moeite hebben om te stoppen met scrollen, concentratieproblemen, slaapproblemen en prikkelbaarheid wanneer sociale media niet beschikbaar zijn.
Uit onderzoek blijkt dat kinderen steeds meer tijd doorbrengen op sociale media. In 2023 was bijna negen op de tien leerlingen in het voortgezet onderwijs dagelijks actief op sociale media. Bij een deel van deze jongeren is sprake van problematisch gebruik. Sommige kinderen besteden zelfs meer dan zes uur per dag aan sociale media, wat gevolgen kan hebben voor zowel hun fysieke als mentale gezondheid.
De rol van AI binnen sociale media
Kunstmatige intelligentie speelt tegenwoordig een belangrijke rol binnen vrijwel alle sociale-mediaplatforms. AI is een verzamelnaam voor computersystemen die gegevens kunnen analyseren, ervan kunnen leren en op basis daarvan voorspellingen kunnen doen.
Wanneer een kind sociale media gebruikt, verzamelt het platform voortdurend informatie. Denk hierbij aan welke video’s worden bekeken, hoe lang iemand naar een bericht kijkt, waarop wordt gereageerd en welke accounts worden gevolgd. Op basis van deze gegevens analyseert AI het gedrag van de gebruiker en stelt het een persoonlijk profiel samen. Hierdoor krijgt ieder kind een unieke tijdlijn te zien die aansluit bij zijn/haar interesses.
Daarnaast wordt AI gebruikt voor aanbevelingssystemen die voorspellen welke video’s, foto’s of berichten de meeste aandacht zullen trekken. Ook advertenties worden gepersonaliseerd met behulp van AI. Verder bepalen slimme algoritmen wanneer een melding wordt verstuurd en welke berichten bovenaan de tijdlijn verschijnen. Het doel hiervan is om gebruikers zo lang mogelijk actief te houden op het platform.
Waarom zijn kinderen extra gevoelig voor AI-gestuurde sociale media?
Kinderen en jongeren bevinden zich in een belangrijke fase van hun ontwikkeling. Ze hebben vaak een sterke behoefte aan sociale erkenning, bevestiging en acceptatie door leeftijdsgenoten. AI-algoritmen spelen hier indirect op in.
Wanneer een kind een like of positieve reactie ontvangt, maakt het brein dopamine aan. Dopamine is een stof die betrokken is bij het beloningssysteem van de hersenen en zorgt voor een prettig gevoel. Dit motiveert iemand om bepaald gedrag te herhalen. Op die manier kan het gebruik van sociale media steeds aantrekkelijker worden.
AI versterkt dit proces doordat het voortdurend content aanbiedt die emoties oproept, zoals grappige video’s, uitdagende trends of berichten die veel reacties uitlokken. Hierdoor blijven gebruikers nieuwsgierig en actief.
Daarnaast zijn er verschillende factoren die kinderen extra kwetsbaar maken. Zo hechten veel jongeren veel waarde aan likes, reacties en volgers. Ook kan FOMO ontstaan doordat sociale media voortdurend laten zien wat anderen doen. Verder maken veel platforms gebruik van een zogenaamde ‘infinite scroll’, waardoor er geen natuurlijk eindpunt is en gebruikers zonder eind kunnen blijven scrollen.
Hierdoor ontstaat een patroon waarbij kinderen steeds opnieuw terugkeren naar sociale media, vaak zonder daar bewust voor te kiezen.
Gevolgen van sociale media-verslaving bij kinderen?
Overmatig gebruik van sociale media kan verschillende gevolgen hebben voor kinderen en jongeren. Niet ieder kind ervaart dezelfde problemen, maar er zijn wel een aantal risico’s die regelmatig voorkomen.
Een van de meest voorkomende gevolgen is een verminderde concentratie. Doordat kinderen voortdurend korte video’s en snelle prikkels krijgen, raken ze gewend aan een hoog tempo. Hierdoor kan het lastiger worden om langere tijd aandachtig bezig te zijn met bijvoorbeeld schoolwerk.
Ook slaapproblemen komen vaak voor. Veel jongeren gebruiken sociale media vlak voordat ze gaan slapen. Het blauwe licht van schermen en de constante stroom aan nieuwe informatie kunnen ervoor zorgen dat zij moeilijker in slaap vallen en minder goed uitrusten.
Daarnaast kunnen sociale media invloed hebben op de mentale gezondheid. Door zichzelf voortdurend te vergelijken met anderen kunnen kinderen onzeker worden over hun uiterlijk, prestaties of sociale leven. Op sociale media worden vaak alleen de leuke en succesvolle momenten gedeeld, waardoor een vertekend beeld van de werkelijkheid ontstaat.
Onderzoek laat zien dat intensief gebruik van sociale media ook samenhangt met een grotere kans op stress, somberheid en depressieve gevoelens. Vooral negatieve ervaringen, zoals online pesten of buitensluiting, kunnen hierbij een rol spelen.
Verder kan veel schermtijd ervoor zorgen dat kinderen minder bewegen. Minder fysieke activiteit kan op langere termijn leiden tot gezondheidsproblemen, zoals een slechtere conditie of overgewicht.
Ook op school kunnen problemen ontstaan. Kinderen die veel tijd besteden aan sociale media hebben soms moeite met plannen, huiswerk maken en opletten tijdens de lessen. Daarnaast kunnen er thuis conflicten ontstaan wanneer ouders grenzen proberen te stellen aan het schermgebruik.
Een duidelijk voorbeeld hiervan is het verhaal van de 18-jarige Esmee. In een interview met RTL Nieuws vertelde zij dat ze op haar dieptepunt soms wel zestien uur per dag op haar telefoon zat. Zodra ze wakker werd, begon ze met scrollen en vaak bleef ze de hele dag in bed liggen. Haar sociale leven, schoolprestaties en dagelijkse routine gingen hierdoor sterk achteruit. Uiteindelijk besloot ze hulp te zoeken en werd ze behandeld in een gespecialiseerde kliniek.
“Ik werd wakker, ging op m’n telefoon en bleef eigenlijk de hele dag op bed liggen.”
Het verhaal van Esmee laat zien hoe groot de invloed van sociale media kan worden wanneer het gebruik uit de hand loopt.
Hoe om te gaan met AI en sociale media?
Hoewel AI een belangrijke rol speelt bij het ontstaan van sociale media-verslaving, betekent dit niet dat kunstmatige intelligentie alleen negatieve effecten heeft. AI kan juist ook worden ingezet om gebruikers beter te beschermen.
Een belangrijke stap is digitale educatie. Kinderen kunnen leren hoe algoritmen werken en waarom bepaalde video’s, berichten of advertenties worden aanbevolen. Wanneer jongeren begrijpen hoe deze systemen functioneren, kunnen zij bewuster omgaan met hun onlinegedrag.
Daarnaast kunnen schermtijdlimieten helpen. Veel smartphones en tablets beschikken over functies waarmee het gebruik van apps beperkt kan worden. Ouders kunnen samen met hun kinderen afspraken maken over wanneer en hoe lang sociale media gebruikt mogen worden.
Ook wordt er gewerkt aan AI-systemen die problematisch gebruik herkennen. Deze systemen kunnen gebruikers bijvoorbeeld herinneren aan een pauze of aangeven hoeveel tijd zij al online hadden doorgebracht.
De rol van ouders blijft hierbij belangrijk. Open gesprekken over sociale media zijn vaak effectiever dan strenge verboden. Door interesse te tonen in wat kinderen online doen, kunnen ouders beter begeleiden en ondersteunen.
Daarnaast kijken overheden steeds vaker naar regelgeving rondom sociale media. Er wordt onderzocht hoe kinderen beter beschermd kunnen worden tegen verslavende algoritmen, gerichte advertenties en het verzamelen van persoonlijke gegevens.
Ook sociale-mediaplatforms zelf kunnen veranderingen doorvoeren. Denk bijvoorbeeld aan het uitschakelen van automatische afspeelfuncties of het verminderen van meldingen. Op die manier kunnen platforms minder verslavend worden ontworpen.