AI is overal
Een huiswerkopdracht maken met ChatGPT, een route plannen via Google Maps of een serie aanbevolen krijgen op Netflix. AI speelt een steeds grotere rol in het dagelijks leven. Veel mensen gebruiken AI zonder zich daar voortdurend bewust van te zijn. Volgens AI-specialist Thijs Wesselink begint dat al bij eenvoudige zoekopdrachten op internet. “Als je googelt, krijg je tegenwoordig vaak al een AI-gegenereerd antwoord. Daar begint het eigenlijk al.” Niet alleen zoekmachines maken gebruik van AI. Ook sociale media, streamingdiensten, navigatieapps en onderwijsinstellingen werken steeds vaker met AI. De vraag is daarom niet meer of mensen AI gebruiken, maar in hoeverre zij afhankelijk worden van deze technologie.
Waarom AI zo aantrekkelijk is
Dat AI populair is geworden, is volgens Wesselink goed te verklaren. De technologie kan grote hoeveelheden informatie verwerken, analyseren en ordenen. Hierdoor kunnen taken sneller worden uitgevoerd dan voorheen. “AI kan heel goed data structureren en analyseren. Het kan in grote hoeveelheden informatie kijken en daar belangrijke onderwerpen of afwijkingen uit halen.” Vooral in sectoren zoals administratie, financiën en onderwijs levert dit voordelen op.
Werkzaamheden die vroeger veel tijd kostten, kunnen nu gedeeltelijk worden geautomatiseerd. Volgens het World Economic Forum zal AI daarom niet alleen banen vervangen, maar vooral werkzaamheden veranderen. Tegelijkertijd verwacht het forum dat door technologische ontwikkelingen miljoenen nieuwe functies zullen ontstaan. AI biedt dus kansen op meer efficiëntie, maar volgens Wesselink blijft menselijke controle noodzakelijk. “Wat eerst mensenwerk was, kun je nu aan het systeem vragen. Daarna moet je als mens controleren of het klopt.”
Meer gemak, maar ook meer risico’s
Hoewel AI veel voordelen biedt, waarschuwen onderzoekers voor een groeiende afhankelijkheid van technologie. Een belangrijk begrip hierbij is cognitive offloading: het uitbesteden van denkwerk aan hulpmiddelen zoals smartphones, zoekmachines en AI-systemen. Onderzoek van Michael Gerlich laat zien dat intensief gebruik van AI samenhangt met minder kritisch nadenken. https://www.mdpi.com/2075-4698/15/1/6 In een onderzoek onder 666 deelnemers bleek dat mensen die vaker AI gebruikten, vaker vertrouwden op technologie om problemen op te lossen in plaats van zelf actief na te denken.
Wesselink herkent dit risico. “Met AI moet je altijd werken vanuit mens, machine, mens.” Daarmee bedoelt hij dat een mens een opdracht geeft, AI een antwoord genereert en de gebruiker vervolgens controleert of dat antwoord klopt. Volgens hem gaat het juist bij die laatste stap vaak mis. “Mensen nemen iets wat er mooi uitziet vaak aan als waarheid.” AI bepaalt namelijk niet wat waar is. Het voorspelt vooral welk antwoord waarschijnlijk het beste aansluit bij de vraag van de gebruiker. Daardoor kunnen fouten, vooroordelen en misinformatie ongemerkt worden verspreid.
Kritisch denken onder druk
De discussie over AI gaat daarom niet alleen over technologie, maar ook over kritisch denken. Vooral in het onderwijs groeit de zorg dat leerlingen en studenten te afhankelijk worden van AI-tools. Onderzoekers Yerin Seung en James Basham (2026) beschrijven dat generatieve AI steeds vaker wordt gebruikt als hulpmiddel bij opdrachten, waardoor leerlingen minder vaak zelf informatie verwerken. Ook onderzoek naar AI-geletterdheid laat zien dat studenten die bewust leren omgaan met AI beter in staat zijn om informatie kritisch te beoordelen.
Volgens Wesselink gebruiken sommige studenten AI inmiddels voor veel meer dan alleen ondersteuning. “Studenten gebruiken AI als huiswerkmachine en opdrachtenmaker. Sommigen gebruiken het zelfs als informatiebron of mentale coach.” Wanneer antwoorden zonder controle worden overgenomen, kan het zelfstandig denkvermogen onder druk komen te staan. Daarbij corrigeren AI-systemen gebruikers meestal niet actief wanneer zij verkeerde aannames doen. “Zo’n systeem zal niet snel zeggen: wat jij zegt klopt niet.”
Wat gebeurt er met onze data?
Naast kritisch denken speelt privacy een belangrijke rol. Veel populaire AI-systemen zijn gratis beschikbaar. Volgens Wesselink moeten gebruikers zich afvragen waarom dat zo is. “Als je ergens niet voor betaalt, betaal je vaak met je data.” Bedrijven verzamelen gegevens om systemen verder te verbeteren en gebruikersgedrag beter te begrijpen. Welke informatie precies wordt opgeslagen en hoe die wordt gebruikt, is echter niet altijd volledig duidelijk. “Het is niet transparant wat er precies met die data gebeurt. “Dat gebrek aan transparantie maakt verantwoord gebruik van AI extra belangrijk.
Wat doet het onderwijs?
Volgens Wesselink ligt een deel van de oplossing bij onderwijsinstellingen. Op het Koning Willem I College wordt daarom aandacht besteed aan AI-geletterdheid: het bewust, kritisch en verantwoord omgaan met AI. “We maken mensen AI-geletterd.” Daarbij draait het niet alleen om de techniek achter AI, maar vooral om het beoordelen van informatie en het herkennen van mogelijke fouten. “We trainen op het beoordelen van AI-output en het kritisch verwerken van informatie.” Onderzoek van Fitriani en collega’s (2026) ondersteunt dit idee. Zij concluderen dat AI-geletterdheid een belangrijke factor is bij het behouden van cognitieve vaardigheden in een tijd waarin AI steeds vaker wordt gebruikt.
De toekomst: samenwerken met AI
Niet alle onderzoekers zijn pessimistisch over de invloed van AI op het menselijk denkvermogen. Sommige experts spreken niet van cognitieve achteruitgang, maar van een herverdeling van cognitieve taken. In plaats van alles zelf te onthouden of uit te rekenen, gebruiken mensen technologie als aanvulling op hun eigen kennis. Ook Wesselink verwacht niet dat AI uit het dagelijks leven zal verdwijnen. “Je moet aan de voorkant en aan de achterkant de controle houden.”
Volgens hem verliezen mensen hun zelfstandigheid niet doordat AI bestaat, maar doordat zij zich volledig laten leiden door technologie. “Zelfstandigheid verlies je als je je laat meevoeren door algoritmes.” De toekomst draait daarom waarschijnlijk niet om een keuze tussen mens of machine, maar om samenwerking tussen beide.
Conclusie
Uit onderzoek en praktijkervaring blijkt dat AI een steeds grotere rol speelt in het dagelijks leven. De technologie biedt voordelen zoals tijdswinst, efficiënter werken en ondersteuning bij complexe taken. Tegelijkertijd waarschuwen onderzoekers voor de risico’s van afhankelijkheid. Door het uitbesteden van denkwerk aan AI kunnen kritisch denken en zelfstandig probleemoplossend vermogen onder druk komen te staan.
De oplossing ligt volgens zowel onderzoekers als experts in bewust gebruik van AI. Mensen moeten leren om AI-antwoorden kritisch te controleren, informatie te verifiëren en zelf de regie te houden. De vraag is daarom niet of mensen AI gebruiken, dat doen ze al. De echte uitdaging is ervoor te zorgen dat AI een hulpmiddel blijft en geen vervanging wordt van zelfstandig denken.