Een appje van een vriend. Een melding van Instagram. Een groepsapp van school ’s avonds laat nog doorgaat. De telefoon in de broekzak die niet stopt met trillen. Apps die gemaakt zijn om verslaving op te wekken die je ’s nachts wakker houden. Constant bereikbaar zijn is vanzelfsprekend geworden. Wie niet snel genoeg reageert, krijgt al snel een ‘???’ of de vraag of alles wel goed gaat. Even niet reageren en offline zijn voelt bijna asociaal. Maar wat doet dat nou met je?
Altijd bereikbaar zijn is geen uitzondering meer, maar de norm. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek blijkt dat in Nederland 96% van de jongeren tussen de 12 en 25 jaar dagelijks online is, meestal via hun smartphone. Tegelijkertijd laat CBS-onderzoek uit 2022 zien dat 22 procent van de jongeren kampt met slaapproblemen, 16 procent psychische klachten ervaart en 12 procent aangeeft depressieve gevoelens te hebben. Daarmee zijn deze percentages ongeveer verdubbeld ten opzichte van 2017. Deze ontwikkeling hangt onder anderen samen met toenemende digitale druk en bereikbaarheid.
Geen pauze voor je brein
Meldingen zorgen constant voor afleiding. De trillingen, ping geluiden, het scherm dat oplicht, het ontbreekt voortdurend de concentratie. Je bent er voortdurend mee bezig en je schakelt telkens van taak. Dit vermindert je focus, maar het kost ook enorm veel energie. Je hoofd staat voortdurend in een soort ‘waakstand’.
Volgens onderzoek van het Trimbos-instituut en de Universiteit van Amsterdam kan die constante stroom van meldingen leiden tot mentale onrust, vermoeidheid en overprikkeling bij jongeren. Zelfs wanneer je je telefoon niet gebruikt, kan de verwachting van een bericht al spanning geven. Zonder dat je het zelf doorhebt, staat je hoofd dus als het ware altijd ‘aan’. Dit zorgt voor oververmoeidheid, concentratieproblemen en meer stress onder jongeren.
Minder privacy, minder rust
Online lijkt er steeds minder ruimte om onzichtbaar te zijn. Er komen steeds meer functies zoals de blauwe vinkjes of de ‘actief status op Instagram en snapchat. Anderen kunnen precies zien wanneer jij online bent geweest, welke berichten je leest en wanneer en snapchat heeft zelfs de functie waarbij je locatie gedeeld wordt elke keer als je de app opent. Volgens Snap Inc., het bedrijf achter de camera app Snapchat, en Adweek bevestigen dat meer dan 400 miljoen Snapchat-gebruikers gebruik maken van Snap Map. Dit is al zeker meer dan de helft van alle Snapchat gebruikers. Ook Instagram heeft laatst de nieuwe functie aangekondigd waarbij de locatie van de geplaatste story of post zichtbaar is.
De altijd bereikbaarheid zorgt ook voor altijd zichtbaarheid. Zelfs thuis op de bank kunnen andere in de gaten houden wat je doet. Je liked, deelt, opent en bekijkt voortdurend foto’s en video’s op het internet, waardoor je een spoor achterlaat. Je bent vindbaar voor iedereen op het internet.
Maar privacy gaat verder dan data, het gaat ook over mentale ruimte. Psychologische privacy betekent dat je momenten hebt waarop niemand iets van je verwacht en je niet constant bereikbaar hoeft te zijn. Wanneer smartphones altijd meldingen sturen en anderen kunnen zien of je online bent, kan dat gevoel van persoonlijke ruimte kleiner worden.
De druk om direct te reageren
Door functies zoals leesbevestiging (de blauwe vinkjes), en online-status op apps als WhatsApp en Snapchat zorgen ervoor dat je kan zien wanneer iemand voor het laatst online is geweest. Hierdoor ontstaat de verwachting dat je ook direct reageert. Een berichtje dat je opent maar nog geen antwoord op geeft, kan vragen oproepen. “Waarom reageer je niet?” of “Negeer je me?” zijn aannames die al snel gemaakt worden.
Uit cijfers van het Centraal Bureau van Statistiek blijkt dat sociale media een belangrijk onderdeel zijn van het dagelijks leven van jongeren. Communicatie gaat hierbij vrijwel continu door. Die bereikbaarheid voelt voor veel jongeren niet meer als een verrijking of een keuze, maar als een verplichting.
Tegelijkertijd speelt FOMO -Fear of Missing Out- een grote rol. Online wordt van alles gedeeld. Feestjes, vakanties, festivals, schoolprestaties, momenten met vrienden, persoonlijke successen en zelfs de kleine dagelijkse momenten. Daardoor kan het gevoel ontstaan dat anderen continu iets meemaken en jij iets mist. De voortdurende updates van andermans ‘perfecte leven’ kan leiden tot constante onrust, stress, sombere gevoelens en dwangmatig telefoongebruik.
Er wordt veel gesproken over dat technologie de communicatie makkelijker maakt. En daar zit zeker een kern van waarheid in, maar het zorgt ook voor sociale controle. Er ligt een verwachting dat je beschikbaar bent.
Kun je nog onbereikbaar zijn?
In een wereld waarin meldingen constant binnenkomen en sociale apps laten zien wanneer je een bericht bekijkt of wanneer je voor het laatst online bent geweest, lijkt het bijna onmogelijk om nog offline te zijn. Toch zien veel jongeren en volwassenen de gevaren van de constante bereikbaarheid in en kiezen ze voor een online detox. Ze schakelen meldingen uit, kiezen momenten om hun telefoon volledig uit te zetten of leggen simpelweg bewust hun telefoon op zij.
Europese discussies over het “right to disconnect” laten zien dat het idee van altijd bereikbaar zijn niet alleen een individueel probleem is, maar een maatschappelijk vraagstuk. Het right to disconnect is het recht van de werknemer om buiten werktijd niet te reageren op werk gerelateerde informatie. Het doel is de werk-privébalans te verbeteren, burn-outs te voorkomen en de mentale gezondheid te beschermen door het scheiden van werk en vrije tijd. Bereikbaarheid wordt een norm, en wie bewust offline gaat, zet een grens die de digitale cultuur uitdaagt.
Volgens MIND en cijfers van CBS en TNO kan het stellen van deze grenzen helpen om mentale ruimte te creëren, maar het laat ook zien hoe digitale druk steeds meer onderdeel wordt van sociale regels. Onbereikbaarheid wordt in de maatschappij steeds meer als onpraktisch of ongewenst beschouwd. Maar uiteindelijk gaat het niet alleen om meldingen of berichten, maar om het bewaken van je eigen tijd en mentale rust. Dus misschien moeten we allemaal is tegen die sociale verwachting in gaan.
Soms is het meest krachtige antwoord op een bericht gewoon even niet reageren.