Het beeld van een moderne stad is eigenlijk niet meer voor te stellen zonder camera’s die overal meekijken. Van drukke winkelstraten tot het openbaar vervoer: het lijkt soms alsof je nergens meer echt onopgemerkt kunt rondlopen. Veel mensen groeien er inmiddels mee op. Toch zijn er ook mensen die zich daar niet fijn bij voelen of zich afvragen of dit wel als normaal gezien kan worden. De vraag is dus of camerabewaking onze samenleving veiliger maakt of dat we juist privacy verliezen.
De opkomst van camerabewaking
Camerabewaking bestaat al lang, vroeger zag het er anders uit dan nu. In de jaren zestig werden camera’s vooral gebruikt bij banken en in overheidsgebouwen. Het doel was erg simpel, namelijk het beschermen van waardevolle spullen. Niet om mensen te volgen. In de jaren tachtig en negentig begon dat langzaam te veranderen. Door de opkomst van computers en digitalisering werd het goedkoper en makkelijker om camera’s te gebruiken en de beelden ook op te slaan. Daardoor kwamen ze steeds vaker in winkels, parkeergarages en later in de openbare ruimte.
In Nederland is de camerabewaking de laatste jaren flink gegroeid. Eind 2024 waren er via het systeem in Nederland “Camera in Beeld” ongeveer 338.000 camera’s bekend op meer dan 74.000 locaties. In de werkelijkheid ligt dat nog hoger; dit zijn de aangemelde camera’s. Na gebeurtenissen zoals terroristische aanslagen en grote rellen is het gebruik van camera’s nog verder toegenomen. Daarmee wordt de veiligheid groter en de kans op een toekomstig incident kleiner.
Tegenwoordig zie je camera’s overal op stations, in winkelstraten, bij sportclubs, op scholen en bij festivals. Ook bedrijven maken er veel gebruik van om hun terrein te beveiligen. Bij winkelstraten wordt het gebruikt om diefstal te voorkomen, wat succesvol is. Bij sportvelden juist om beelden te analyseren voor sportpresentaties, maar ook de veiligheid. Daarnaast hebben veel mensen thuis een ringcamera. Die kan ook gekoppeld worden aan “camera in beeld”. Daardoor kan de politie beelden opvragen als er iets verdachts gebeurt in de omgeving.
Waarom overheden en bedrijven camera’s gebruiken
Veel bewakingscamera’s worden gebruikt voor veiligheid, ook door particulieren. Gemeente Tilburg gebruikt camera’s weer om andere redenen daar worden camera’s ingezet voor verkeersmonitoring, bijvoorbeeld om files, ongelukken of gevaarlijke situaties sneller op te merken en daarop te reageren. De politie gebruiken ze om sneller te kunnen zien wat er gebeurt en om misdrijven op te lossen. Het beste bewijsmateriaal komt van camerabeelden, dat merken ze in de rechtbank ook.
Bedrijven gebruiken camera’s vooral om diefstal te voorkomen. In winkels worden soms slimme systemen gebruikt die verdachte bewegingen kunnen herkennen bij een product. Volgens het bedrijf Veesion kan het aantal winkeldiefstallen daardoor met 30 tot 70 procent dalen.
Scholen gebruiken camera’s soms om toezicht te houden tijdens pauzes of om achteraf te bekijken wat er is gebeurd bij ruzies of incidenten. Op sportvelden worden camera’s gebruikt om wedstrijden terug te kijken, maar ook om de veiligheid van spelers of bezoekers te verbeteren.
De voordelen van camerabewaking
Nederlanders voelen zich over het algemeen veiliger door camera’s in hun omgeving, ongeveer 6 van de 10 Nederlanders zegt dat ze zich veiliger voelen op plekken zoals stations of in de nacht waar cameratoezicht is beweerd Nezsroom axis. Alleen al het idee dat je gezien kunt worden zorgt er vaak voor dat mensen zich beter gedragen.
Daarnaast zijn camera’s heel belangrijk bij politieonderzoek. Camerabeelden maken geen fouten, politie kan daarmee een verdachte makkelijk opsporen, ook in de rechtszaal zijn camerabeelden het beste bewijs wat je kan hebben.
Bij evenementen zoals Koningsdag, festivals of voetbalwedstrijden zijn er enorm veel camera’s om snel te zien waar problemen ontstaan, mensen in de gaten te houden en gevaarlijke situaties te voorkomen. Daardoor kan de politie of beveiliging sneller ingrijpen voordat iets uit de hand loopt.
Het aantal woninginbraken in Nederland de afgelopen jaren sterk gedaald. In 2013 waren dat er nog meer dan 88.000 en nu minder dan 23.000 per jaar meldt het CBS dat is mede te danken aan camerabewaking zoals ringcamera’s.
De zorgen over camerabewaking
Niet iedereen vindt het leuk om steeds gefilmd te worden, zeker niet als je niet precies weet wanneer dat gebeurt. Organisaties als “Bits Of Freedom” maken zich hier grote zorgen over. Dankzij minister Ter Horst “stevent Nederland in sneltreinvaart af op een controlemaatschappij, waar veiligheid altijd boven persoonlijke vrijheid gaat”
De wet zou duidelijk moeten worden aangegeven waar camera’s hangen en mogen beelden niet zomaar worden gebruikt of opgeslagen. In de praktijk werkt het anders, in de coronapandemie kreeg de politie in Rotterdam een boete van 50.000 euro vanwege speciale camera-auto’s. Hiermee konden burgers makkelijk worden gefilmd, later werd de boete verminderd naar 30.000 euro. Ook gebeurt het regelmatig dat deurbelcamera’s delen van de straat of huizen van buren filmen, terwijl dat eigenlijk niet is toegestaan.
Ook gezichtsherkenning zorgt voor zorgen. Deze techniek is nog niet perfect en maakt soms fouten. Daardoor kunnen mensen onterecht worden herkend als verdachte. De Britse ministerie van Binnenlandse Zaken heeft erkend dat de gezichtsherkenning vaker fouten maakte op zwarte of Aziatische personen, meldt The Guardian.
Nieuwe technologie
Camera’s worden steeds slimmer door kunstmatige intelligentie. Ze kunnen niet alleen beelden opnemen, maar ook zelf analyseren wat er gebeurt. Ze kunnen herkennen of iemand zich vreemd gedraagt op een station of in een winkel.
Het Rathenau Instituut waarschuwt dat deze ontwikkeling grote gevolgen kan hebben voor privacy en vrijheid in de samenleving. Ze pleiten voor duidelijke regels en een modernisering van de Grondwet op privacy. In het nieuwe rapport pleiten ze voor een nieuw mensenrecht “mensen het recht moeten krijgen om niet gemeten, geanalyseerd of beïnvloed te worden. Om online profilering, tracking en beïnvloeding te kunnen weigeren”
De nieuwe technologie maakt ook fouten. In Florida werd een man onterecht opgepakt door een fout in gezichtsherkenning, terwijl hij meer dan 400 kilometer verwijderd was van de plaats van het misdrijf, meldt The Guardian.
Controlemaatschappij
In sommige landen, zoals China, wordt camerabewaking nog veel verder doorgevoerd. In steden zoals Chongqing hangen 2,6 miljoen camera’s die gekoppeld zijn aan slimme software en gezichtsherkenning. Daardoor kan gedrag van mensen in de openbare ruimte goed worden gevolgd. De overheid maakt daar misbruik van: kritische journalisten kunnen worden opgespoord en gearresteerd en demonstranten kunnen worden opgepakt voor ze actievoeren
De camera’s zijn gekoppeld aan een sociaalkredietsysteem. Als je vaak regels overtreedt, zoals door rood lopen, kun je bijvoorbeeld geen OV gebruiken, geen leningen afsluiten bij de bank of je kind niet naar goede scholen in de buurt brengen. Daarmee word je als het ware uit de stad verdreven. Op deze manier creëert China een “controlemaatschappij”. Ook gebruikt China het voor onderdrukking van de Oeigoeren, een islamitische minderheid in China.
Op zoek naar een balans
Camerabewaking zal in de toekomst alleen maar toenemen. De vraag is dus niet of het verdwijnt, maar vooral hoe we ermee omgaan. Het is belangrijk dat er duidelijke regels zijn waar camera’s mogen hangen, wie de beelden mag bekijken, hoe lang ze worden bewaard en wat er precies mee gebeurt. Mensen moeten goed geïnformeerd worden wanneer ze gefilmd worden, zodat mensen niet stiekem in de gaten worden gehouden.
De vraag of camera’s ons echt veiliger maken of juist onze vrijheid beperken, is niet makkelijk te beantwoorden. Waarschijnlijk zit het ergens in het midden. Daarom is het belangrijk om steeds opnieuw te kijken naar de balans tussen veiligheid en privacy, zodat geen van de twee te ver gaat.