Artificial Intelligence (AI) speelt een grote rol in het dagelijks leven van jongeren. Programma’s zoals ChatGPT, Google Gemini en Microsoft Copilot kunnen teksten schrijven, samenvattingen maken en complexe vragen beantwoorden. Hierdoor ontstaat de vraag of het leervermogen van studenten achteruitgaat, wanneer AI steeds meer denk- en leerprocessen overneemt.
Volgens AI-onderzoeker Ethan Mollick verandert AI de manier waarop mensen leren: “AI kan een krachtige leerpartner zijn, maar alleen als studenten het gebruiken om te begrijpen, niet om het denken volledig uit te besteden.”
AI kan ook nieuwe kansen bieden voor het onderwijs.
Overnemen van leer- en denkprocessen
De uitvinding van AI heeft de menselijke cognitieve vaardigheden veranderd. AI-systemen kunnen namelijk verschillende taken uitvoeren die vroeger zelf door studenten werden uitgevoerd. Zo kunnen AI-tools volledige teksten genereren, zoals essays, verslagen of boekbesprekingen. Ook kunnen ze ingewikkelde onderwerpen samenvatten of uitleggen, waardoor studenten minder tijd hoeven te besteden aan het analyseren van informatie.
Een student kan een vraag invoeren en stap voor stap een oplossing krijgen. Hierdoor wordt het denkproces gedeeltelijk overgenomen door de technologie. Het proces van oefenen en vaardigheden opbouwen wordt overgeslagen.
Ook bij het zoeken naar informatie speelt AI een rol. In plaats van meerdere bronnen te lezen en zelf conclusies te trekken, kunnen studenten een directe samenvatting krijgen. Dit kan efficiënt zijn, maar het risico bestaat dat studenten minder kritisch leren nadenken. Onderwijskundige Salman Khan zegt hierover: “AI kan studenten begeleiden alsof ze een persoonlijke tutor hebben, maar het moet hen helpen denken in plaats van het denkwerk over te nemen.”
In een studie van het MIT Media Lab met 54 deelnemers tussen de 18 en 39 jaar, schreven groepen essays met ChatGPT, Google of zonder hulpmiddel.
De onderzoekers gebruikten een EEG om de hersenactiviteit van de schrijvers in 32 hersengebieden te registreren en ontdekten dat de deelnemers die ChatGPT gebruikten, de laagste hersenactiviteit vertoonden. De MIT-studie vond dat deelnemers die AI gebruikten minder eigenaarschap over hun werk hadden en zien een verslechterd geheugen.
Een andere studie, van Yusuf A. et al. (2024) met 1.276 deelnemers uit 76 landen concludeert dat intensief AI-gebruik negatief kan samenhangen met creatieve denkvaardigheden op lange termijn. Afhankelijkheid van AI kan leiden tot vermindering van geheugen, kritisch denken en probleemoplossend vermogen.
“AI kan studenten begeleiden alsof ze een persoonlijke tutor hebben, maar het moet hen helpen denken in plaats van het denkwerk over te nemen.”
~ Onderwijskundige Salman Khan
Leren en begrijpen
Als studenten AI gebruiken om opdrachten direct te laten genereren en over te nemen, leren ze vaak minder. Een belangrijke reden hiervan is een minder actieve verwerking. Leren gebeurt vooral wanneer studenten zelf nadenken, formuleren en fouten maken. Ook denken studenten sneller dat ze de stof snappen omdat het antwoord logisch klinkt, terwijl dit niet zo hoeft te zijn. Ze oefenen minder met de lesstof, terwijl vooral bij vakken zoals wiskunde en het schrijven van teksten, zelf oefenen cruciaal is.
AI gebruik studenten
Bijna 90% van de middelbare scholieren gebruikt generatieve AI voor school en ruim 35% doet dat (bijna) dagelijks, blijkt uit dit onderzoek, waarbij 650 studenten zijn ondervraagd. Vaak gebeurt het om uitleg te krijgen over moeilijke onderwerpen, om teksten te controleren op spelling, of om ideeën te bedenken voor een opdracht.
Bij sommige studenten gaat het gebruik nog verder. Zij laten AI een groot deel van hun werk schrijven of oplossen. Dit gebeurt vooral wanneer deadlines naderen of wanneer een opdracht als moeilijk wordt ervaren. Onderzoeker Neil Selwyn merkt op: “Voor veel jongeren is AI inmiddels net zo normaal als een zoekmachine. Het verschil is dat AI ook het denkwerk kan uitvoeren.”
Tegelijkertijd gebruiken veel studenten AI ook op een ondersteunende manier, bijvoorbeeld als digitale tutor die extra uitleg geeft.
“Voor veel jongeren is AI inmiddels net zo normaal als een zoekmachine. Het verschil is dat AI ook het denkwerk kan uitvoeren.”
~ Onderzoeker Neil Selwyn
De mening van docenten
Docenten hebben vaak gemengde gevoelens over het gebruik van AI in het onderwijs. Slechts 10% van de scholen heeft duidelijke AI-richtlijnen. Ongeveer 25% van de docenten zegt dat er helemaal geen beleid is. Sommige docenten maken zich zorgen dat studenten minder zelfstandig gaan nadenken en minder moeite doen om nieuwe vaardigheden te leren. Wanneer AI een complete tekst schrijft, leert een student minder over argumentatie, structuur en taalgebruik. Onderwijspsycholoog Daniel Willingham waarschuwt: “Leren kost moeite. Als technologie alle moeilijke stappen overneemt, kan dat het leerproces verzwakken.”
Een van de grootste praktische problemen in de klas is dat het voor docenten lastiger is om het echte niveau van studenten te beoordelen. Neem als voorbeeld docenten Nederlands. Die zien in de praktijk dat AI vooral zichtbaar is bij schrijfopdrachten. Wat hun opvalt is dat teksten van studenten plots veel “perfecter” geschreven worden en onpersoonlijker zijn. Fouten verdwijnen, maar inhoudelijke diepgang blijft beperkt.
Aan de andere kant zien sommige docenten AI juist als een hulpmiddel dat studenten kan ondersteunen. 57% van de docenten ziet dat AI leerkansen biedt. Het kan bijvoorbeeld moeilijke onderwerpen op verschillende manieren uitleggen, waardoor studenten het beter begrijpen.
Ook kan het helpen bij differentiatie: studenten die extra uitleg nodig hebben, kunnen die direct krijgen via een AI-tool.
Veel docenten benadrukken daarom dat het vooral gaat om hoe AI wordt gebruikt. Wanneer AI wordt ingezet als hulpmiddel en niet als vervanging van het denkproces, kan het een positieve rol spelen.
“Leren kost moeite. Als technologie alle moeilijke stappen overneemt, kan dat het leerproces verzwakken.”
~ Onderwijspsycholoog Daniel Willingham
Maatregelen scholen
Scholen kunnen verschillende maatregelen nemen om ervoor te zorgen dat AI het leerproces ondersteunt in plaats van vervangt. Volgens onderwijsdeskundige Punya Mishra is aanpassing van het onderwijs essentieel: “In plaats van AI te verbieden, moeten scholen leren hoe ze opdrachten ontwerpen waarbij denken en creativiteit centraal blijven staan.”
Ten eerste kunnen scholen duidelijke richtlijnen opstellen over het gebruik van AI bij opdrachten. Studenten moeten weten wanneer AI wel en niet mag worden gebruikt.
Daarnaast kunnen docenten opdrachten aanpassen. In plaats van alleen een eindproduct te beoordelen, kunnen zij ook het proces bekijken, bijvoorbeeld door studenten tussentijdse stappen mondeling laten uitleggen of door presentaties en discussies in de klas te organiseren.
Ook kan onderwijs over AI zelf belangrijk zijn. Door studenten te leren hoe AI werkt en wat de beperkingen ervan zijn, ontwikkelen ze een kritische houding tegenover de technologie. Zo leren ze AI bewust en verantwoord te gebruiken.
“In plaats van AI te verbieden, moeten scholen leren hoe ze opdrachten ontwerpen waarbij denken en creativiteit centraal blijven staan.”
~ Onderwijsdeskundige Punya Mishra
Voordelen van AI
Niet alle studies concluderen dat AI het leervermogen automatisch verslechtert. Het kan ook positief werken en het leerproces op verschillende manieren verbeteren. Wanneer studenten AI kritisch analyseren of als tutor gebruiken, kan het juist het kritisch denken ondersteunen.
Een ander belangrijk voordeel is dat AI persoonlijke ondersteuning kan bieden. “Met AI kan elke leerling in theorie een tutor krijgen die zich aanpast aan zijn of haar niveau en tempo,” aldus Salman Khan.
Studenten kunnen op elk moment vragen stellen en extra uitleg krijgen over een onderwerp dat ze moeilijk vinden.
Daarnaast kan AI helpen bij het oefenen van vaardigheden. Denk aan taalprogramma’s die teksten corrigeren of uitleg geven over grammatica. Hierdoor krijgen studenten directe feedback, wat het leren kan versnellen.
Onderzoekers benadrukken dat de impact van AI afhangt van hoe het wordt geïntegreerd in onderwijs, niet alleen van het bestaan van de technologie. Het effect hangt dus sterk af van het gebruik, wil het bijdragen aan een actiever en effectiever leerproces.
School in de toekomst
Bovenstaande afbeelding is in 1910 gemaakt door de Franse kunstenaar Villemard. Het maakte deel uit van de serie “En l’an 2000” (“In het jaar 2000”). In deze serie werd er gefantaseerd over hoe het leven er over ongeveer 100 jaar uit zou zien. Op onderstaande afbeelding gaat de fantasie over school.
Je ziet studenten die leerstof via elektronische kabels direct in hun hersenen geprogrammeerd krijgen, door een leraar die leerboeken in een machine stopt.
Hoe het op deze afbeelding geschetst is, is natuurlijk niet hoe het in de realiteit is. Maar het heeft wel overeenkomsten en bevestigt onze overtuigingen en vermoedens over de toekomst van het onderwijs: de techniek neemt alles over.
Maar hoewel leren op het eerste gezicht automatisch lijkt te gaan met AI, moet je het uiteindelijk toch zelf doen.